Δεν  είχα  ποτέ ιδιαίτερα ασχοληθεί με το έργο του  ποιητή Βαλαωρίτη. Βέβαια,   αυτά που   έχει αφήσει η μνήμη  από τη σχολική μου  θητεία,  έρχονται πάντα στο μυαλό μου. Κάτι σαν το  «Τι μας θωρρείς ακίνητος» ή «Τ’ Άλογο, τ’ άλογο, Ομέρ Βρυώνη»...

Βαλαωρίτης, ο σύγχρονος

 

Η δίτομη συλλογή των Απάντων του Βαλαωρίτη, δώρο αμοιβή κάποιας επαγγελματικής μου εργασίας, στολίζει τα ράφια της βιβλιοθήκης μου εδώ κα 20 χρόνια περίπου. Μα, περισσότερο από ένα   πρόχειρο γύρισμα  ανίχνευσης,  δεν έτυχε ποτέ να σκύψω στο πολύτιμο υλικό. Τον τραγικό  όμως “Φωτεινό”, τον γνώριζα και τα μηνύματα του,  τώρα που η ροή των γεγονότων ιστορικής λήθης αλλά και κοινωνικής απαξίωσης έρχονται στο προσκήνιο  της καθημερινότητας,  τα έφερα αρωγό μιάς κάποιας αποκατάστασης του δικαίου.

Είναι περίεργο πως οι πραγματικοί πνευματικοί άνθρωποι, όταν γίνουν φευγάτοι και απομείνουν   λείψανα, στο χώμα και στη μνήμη,  αφήνουν πίσω τους σαν παρουσία το έργο τους. Αυτή τώρα,  ζωντανή  συμμετέχει και  βοηθά στα μελλούμενα για την ορθοπόδησή τους.

aristotelis-balaoritis.jpgΟ  Αριστοτέλης Βαλαωρίτης,  με τις πατρογονικές του ρίζες από την Ήπειρο γεννήθηκε στη Λευκάδα το 1824. Εγκύκλια μαθήματα στη  Λευκάδα -Κέρκυρα και Νομική στην Ευρώπη με διδακτορικό Δικαίου (Γενεύη, Παρίσι, Πίζα), του έδωσαν ένα πνεύμα ανήσυχο και δραστήρια επαναστατικό της εποχής του και  γεμάτο με τις αρχές του αρχαιοελληνικού και ευρωπαϊκού διαφωτισμόυ, προσαρμοσμένες όμως στην Ελληνική παράδοση και την αγάπη για την Πατρίδα. Τη Νομική δεν την άσκησε ποτέ.  Διακόνευε όμως την ποίηση, που κατά κύριο λόγο,  ενεργά ενέταξε στην υπηρεσία του Ελληνικού ιδεώδους.

Καρπός των ποιητών  της Επτανησιακής σχολής,  πρωτοστατεί  από τη θέση του Βουλευτή  στην Ενωση της Επτανήσου με την Ελλάδα.  Ακτιβιστής πολέμιος των Βαυαρών και των Αγγλων  και κάθε ξενόφερτου δυνάστη,  και όχι μόνο με τη γραφή του. Ακόμα  στα 15/σύλλαβα πατριωτικά του έπη, μένει μακριά από προσωπικές του εξομολογήσεις καίτοι παλεύει με τον προσωπικό του πόνο που του δίνει ο θάνατος και της τρίτης κατά σειράν ανήλικης κόρης του.

Τιμάται, όταν ο πρύτανης του Πανεπιστημίου τον καλεί να συνθέσει ποίημα για τον  μάρτυρα του Γένους, πατριάρχη  Γρηγόριο τον Ε΄, το οποίο και απαγγέλει στα αποκαλυπτήρια του ανδριάντος.   Στη συνείδηση του ελληνικού λαού  καθιερώνεται  τελικά σαν Εθνικός ποιητής, και  η πράξη επικροτείται από τον πνευματικό κόσμο.

Οι φιλόσοφοι   λένε  πως “το Σύμπαν είναι σιωπηλό”. Το σύμπαν όμως του Βαλαωρίτη,  είναι εκείνο το ελληνικό, που δεν γνώρισε ποτέ την  σιωπή. Είναι μια κραυγή.  Μια κραυγή μέσα από την αντάρα της μάχης. Μια κραυγή μέσα και από τα βιώματα του κοινωνικού μας αγώνα.

Γράφει για τον “Αθανάσιο Διάκο” την αγέρωχη  πρότυπη μορφή του Έθνους, γράφει για την “κυρά Φροσύνη”, συμπάσχει με τον “Αστραπόγιαννο”. Εμπνέεται από μια παλιότερη ιστορία της Λευκάδας και γράφει τον  “Φωτεινό”.

Εδώ ο ποιητής με την στέρηση της  ελευθερίας που μεταφορικά δεν είναι μόνο  δείγμα του ξενόφερτου και απρόσκλητου δυνάστη αλλά και του παντός δυνάστη, πολιτικού  και  οικονομικού καταπατητή παντός δικαίου και πάσης ελευθερίας σε διαχρονική εμφάνιση και παρουσία.  Στο ποιητικό έργο,   ο  Φράγκος κατακτητής με τη  μορφή του φεουδάρχη      ‘‘Γρατσιάνου Τζώρτζη’’, έρχεται αντιμέτωπος  με τον ‘‘Φωτεινό’’, όταν ο τελευταίος δεν διστάζει να διώξει και χτυπήσει τα κυνηγετικά σκυλια του “αφέντη δυνάστη”, που καταστρέφουν τα σπαρτά του.  Ο Φωτεινός, παλιός παροπλισμένος οπλαρχηγός που τρέφει την υπερηφάνεια της φυλής του· τώρα   “π’ αρνήθηκε την κλεφτουργιά,/ τα φλογερά όνειρά της / κι έγινε ζευγολάτης”. Μα δεν ανέχεται τους εξευτελισμούς. Και οι Φράγκοι τον συλλαμβάνουν για να τον τιμωρήσουν. Ο περήφανος εβδομηντάρης,  τους περιμένει.

“Ο Τζώρτζης ο Γρατσιάνος/ αφέντης σου παντοτινός τύραγνος, άρχοντάς σου. / …… τα ζωντανά σου, τα παιδιά, το αίμα σου, η τιμή σου,/όλα δικά μου, μάθε το/…..”

Και ο Φωτεινός αντιτείνει: “- πρόσεχε-”. Αν εξεράθη το κλαρί, πάντα χλωρή είναι η ρίζα/ και αυτό το βώδι  το μανό1, π΄ όσο βαθειά ρουχνίζει2/ τόσο εύκολα μυγιάζεται3 κι ανεμοστροβιλίζει / και που το κράζουνε Λαό. Θα σπάσει το  καρίκι4/, και θα προβάλει με φτερά μια μέρα  το σκουλήκι./Τότε πουλί το σερπετό5, ποιος ξέρει που θα φτάσει!

Και πιο κάτω: «εγώ φτωχός  ο μυλωνάς, που ζω σ΄αιώνια ζάλη/ και παίρνω κέρδος πληρωμή, προσφάγι την πασπάλη,6/ που δεν ορίζω το παιδί, που πάντα ζω με τρόμο/και που δεν βρίσκω εδώ στη γη για να με κρίνει νόμο· αυτός. Αυτός είναι ο Λαός…/Μη ρίξεις άλλο φόρτωμα, στην έρμη του την πλάτη». 

Ο Φωτεινός στη προσταγή να γονατίσει,... αρνείται, “Καλλίτερα το βρόχο παρά γόνατα στη γή”.

Και ο άρχοντας εξανίσταται. Θέλει να του σπάσει τα δάχτυλα: 

“Και για την τόλμη πώλαβαν

τα πέντε δάχτυλα σου,/να σφεντωνίσουν κατ΄έμάς, εκεί στο χερουλάτη7/να συντριφτούν με το σφυρί… Σ΄αρέσει ζευγολάτη;”

Στον Φωτεινό ο Βαλαωρίτης  τονίζει τις ιδέες της Ελευθερίας και της κοινωνικής ανισότητας μαζί και  αδικίας.  Και κάθε ταύτιση με σημερινές εποχές είναι συμπτωματική!

Στον ρυθμικό  και ιδιαίτερα τονισμένο δεκαπεντασύλλαβο συνδέει το παρελθόν του αγωνιστή οπλαρχηγού, ενσαρκώνει τον  καταπιεσμένο και εσαεί καταπιεζόμενο  απλό λαό,  -διάβαζε: το πραγματικό στήριγμα της κοινωνίας. Με την ποιητική του δημιουργία χαράζει  και υποδεικνύει τον δύσκολο δρόμο  της αξιοπρέπειας. Και το ένα  τοπικό γεγονός  θεριεύει  και αναδεικνύεται σε παγκόσμιο σύμβολο.

 Ο Βαλαωρίτης πέθανε το 1879, σε ηλικία 55 ετών, χωρίς να έχει προλάβει να ολοκληρώσει  τον “Φωτεινό” του. Μάλιστα και ο τίτλος “Φωτεινός” δόθηκε στο έργο αυθαίρετα από τους μεταγενεστέρους.

 γιάννης κορναράκης του μάνθου


–––––––––––

Βοηθήματα  που χρησιμοποίησα:


1) Α. Καραντώνης: “Πρόλογος στα Άπαντα του Βαλαωρίτη”  Εκδ. Μέρμηγκα 1974.

2) Κ. Παλαμάς: Κριτική Παρουσίαση στα Άπαντα του Βαλαωρίτη, Εκδ. Μέρμηγκα 1974.

3) Πάπυρος, Λαρούς, Βριτάνικα, “Εγκυκλοπαίδεια”.

4) Η. Ν.Αποστολίδη, “Ανθολογία” Εστία 1940


1. μανό: = τεμπέλικο,

2. ρουχνίζει = ρουθουνίζει,

3. μυγιάζεται = ερεθίζεται και από μια μύγα ακόμη,

4. καρίκι = εξωτερικό περίβλημα μεταξοσκώληκα

5. σερπετό = ερπετό,

6. πασπάλι = αλευρόσκονι στο άλεσμα

7. χερουλάτης=χερούλι αρότρου.

 


Προτεινόμενο Video

Επισκέπτες σε σύνδεση

Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 370 επισκέπτες και κανένα μέλος