Στη δεκαετία που προηγήθηκε του 1789, οι ιδέες μιας αντίδρασης στο κατεστημένο της εποχής,  είχαν φτάσει  στην ωριμότητά τους. Διαφαινόταν ότι ένα κοινωνικό ηφαίστειο έβραζε και ο φόβος μιας αναμενόμενης αλλά σε απρόσμενη στιγμή έκρηξης, είχε  αρχίσει  να  προκαλεί  μια οργανωμένη  αντίδραση από μέρους των κρατούντων: των μοναρχικών,   των καθολικών, και των υποστηρικτών της εθιμοτυπικής παράδοσης. Η αντίδραση αυτή ήταν μεν καθαρά αμυντική αλλά και σποραδική...

Έντμοντ  Μπέρκ: Η Γαλλική Επανάσταση στο στόχαστρο

 

«Όλοι οι άνθρωποι γεννιώνται  ίσοι» Τζέφερσον

 


Στη δεκαετία που προηγήθηκε του 1789, οι ιδέες μιας αντίδρασης στο κατεστημένο της εποχής,  είχαν φτάσει  στην ωριμότητά τους. Διαφαινόταν ότι ένα κοινωνικό ηφαίστειο έβραζε και ο φόβος μιας αναμενόμενης αλλά σε απρόσμενη στιγμή έκρηξης, είχε  αρχίσει  να  προκαλεί  μια οργανωμένη  αντίδραση από μέρους των κρατούντων: των μοναρχικών,   των καθολικών, και των υποστηρικτών της εθιμοτυπικής παράδοσης. Η αντίδραση αυτή ήταν μεν καθαρά αμυντική αλλά και σποραδική.

Μετά το 1789, με τη νίκη της επανάστασης τα πράγματα άλλαξαν. Από τη μια μεριά η χλευαζομένη  παράδοση, από την άλλη ο φόβος  της γενίκευσης του νέου ρεύματος  που θα έσειε συθέμελα τις από παλαιόθεν θεσπισμένες  κοινωνίες, έφερε την αντεπαναστατική αντίδραση. Πρωταγωνιστής, το 1790, υπήρξε ο Έντμοντ Μπέρκ (1729 -1797) από την Αγγλία. Ο Μπέρκ,  Ιρλανδός αριστοκράτης, πολιτικό στέλεχος των Ουίγων (Whigs) αποπέμφθηκε  από το κόμμα του  για την επιθετική θέση του απέναντι στη Γαλλική Επανάσταση κατά τη συνεδρίαση του Κοινοβουλίου και για τα εν συνεχεία γραφόμενα  στο βιβλίο του  «Σκέψεις πάνω στην Γαλλική Επανάσταση».

Συγκριτικό σημείο αναφοράς ήταν η αναίμακτη επανάσταση στην Αγγλία  του 1688. (Το 1688, έγινε πραξικόπημα του Γουλιέλμου της Οράγγης  εναντίον του πολιτικά εκπνέοντα   μονάρχη,  Ιακώβου  Β΄).

Ο Γουλιέλμος ανεβαίνει στο θρόνο. Η Συντακτική Συνέλευση του επιβάλλει μια «Διακήρυξη Δικαιωμάτων» (Bill of Rights). Διακήρυξη που αποτελεί ασφαλιστική δικλείδα για μια  επανολίσθηση  σε απολυταρχικό καθεστώς.

Με την «Διακήρυξη» καταργείται το δικαίωμα του βασιλιά  να αναστέλλει ή να  ακυρώνει  νόμους, να επιβάλλει  και να  εισπράττει  φόρους χωρίς την άδεια του Κοινοβουλίου και  να διατηρεί τακτικό στρατό  χωρίς τη συγκατάθεσή του. Ακόμη με ειδική πράξη δίνεται ανεξιθρησκεία  στους Προτεστάντες.

 Στο πραξικόπημα αυτό ο λαός, δηλαδή οι πλατιές λαϊκές μάζες δεν πήραν μέρος σε κανένα στάδιο  της όλης διαδικασίας. Ήταν στην πραγματικότητα,  ένας συμβιβασμός των ανωτέρων στρωμάτων  της αστικής τάξης  και των αστικοποιημένων νεοευγενών, με τους μεγάλους γαιοκτήμονες. Δηλαδή μια συμφωνία  ανάμεσα στην  αριστοκρατία  της   γης  και στην αριστοκρατία του χρήματος. Εδώ δεν ήταν ο άξεστος λαός  η φτωχολογιά και οι μικροαγρότες που ζητούσαν την ανατροπή. 

Το κίνημα  αυτό δεν ήταν άμεσο για μια μιμητική  δραστηριοποίηση τύπου “ντόμινο” για την Ευρώπη. Ήταν όμως ένας πρόδρομος για την Γαλλική Επανάσταση.  Στο Αγγλικό μοντέλο,  η επανάσταση  δεν υπερβαίνει το κοινωνικό πλαίσιο. Είναι όπως προείπαμε ένας συμβιβασμός  ήρεμος. Αποβλέπει  σε μια γενικότερη βαθμιαία κοινωνική καλυτέρευση  με την ταυτόχρονη   συντήρηση της παλαιάς τάξης των πραγμάτων,  σε μια συγχώνευση του παλαιού με το νέο καθεστώς.

Ο Μπερκ είναι ένας δεδηλωμένος ιμπεριαλιστής. Ο ίδιος, ποτέ δεν θα συνυπόγραφε  μια διακήρυξη σαν αυτή της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας που μιλά για ίσα δικαιώματα  και ελευθερίες. Που ανατρέπει την ταξική ανισότητα και την ιεραρχική διάρθρωση της κοινωνίας. Είναι ιμπεριαλιστής, αλλά στο δικό του φιλοσοφικό μοντέλο. Θέλει την Αγγλία αυτοκρατορία. Θέλει όμως αυτή να μην καταπιέζει τους Αμερικανούς αποίκους, όχι μόνο με αβάσταχτους, αλλά καθόλου φόρους. Ο  Μπερκ  έχει το κάθε πόδι του σε άλλη βάρκα, χωρίς να άγχεται για πιθανό κλυδωνισμό.  Ο Μπερκ  αντιφάσκει. Από τη μια δηλώνει ιμπεριαλιστής και σκληρός κατήγορος της Γαλλικής Επανάστασης, από την άλλη υπερασπιστής των δικαιωμάτων των Αμερικανών αποίκων. Και δεν σταματά έως εδώ. Με τους Ινδούς και τον πολιτισμό τους συμπαρατάσσεται υπερασπιστής και εναντίον των συμφερόντων της Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών. «Οι Ινδοί πρέπει να κυβερνώνται με τις δικές τους αρχές και δικαιώματα» τονίζει.


Στον όλο αγώνα οραματίζεται ένα κράτος όπου ο συγκερασμός μεταξύ ‘’ζωντανών και νεκρών’’, οδηγεί στην αποδοχή όλων  των ανατρεπτικών μεθόδων και αρχών που συντελέστηκαν ανά τους αιώνες.

Για την Γαλλική Επανάσταση  σχολιάζει ότι είναι μια ‘’μεταφυσική’’ επανάσταση· μια επανάσταση φιλοσόφων και εννοιών αφηρημένων, ενάντια σε ένα συγκεκριμένο και  έντονα βιωμένο παρελθόν. Αυτή στηρίζεται σε τεχνητές επινοήσεις με στόχο την διαμόρφωση ενός κράτους,  που παραβιάζει την οργανική εξέλιξη και δραστηριότητα,  που παραβιάζει τους θεσμούς.

Πίστευε σε εκείνο του Χέγκελ ότι «το υπάρχον  στο παρόν, είναι και λογικόν».

Αλλά από την άλλη μεριά,  μας λέει ναι μεν στο «Πνεύμα των Νόμων» του  Μοντεσκιέ*, αλλά το περιορίζει χρονικά και τοπικά, αποφεύγοντας τις γενικεύσεις.

Μοιρολάτρης όμως ών, κατέληγε ότι «φυσική ισότητα δεν υπάρχει», επαναλαμβάνοντας ότι «η φτώχια είναι θέλημα του Θεού»,  και η ωφελιμότητα κρίνει τα πάντα.  «Η ωφελιμότητα και η συνήθεια είναι η Λυδία λίθος** των θεσμών», όπως υποστήριζε  και ο Χιουμ***, και η κοινωνία  είναι όχι προϊόν φυσικής  και λογικής εξέλιξης,  αλλά συμβατικό προϊόν  σκοτεινών ενστίκτων και “προκαταλήψεων”. Η προκατάληψη λέει, είναι εφαρμόσιμη  σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση. Σε απομακρύνει  από το φόβο του σκεπτικιστή, την αμφιβολία και την αναποφασιστικότητα. 

Συμπερασματικά φαίνεται ότι γι’ αυτόν, τα μόνα που ισχύουν είναι τα δικαιώματα και οι ελευθερίες της λογικής των αιώνων, με άλλα  λόγια, οι ‘’προκαταλήψεις’’. Τα διατυμπανιζόμενα  “Δικαιώματα” της Επανάστασης είναι μια νάρκη που θα πρέπει να μένει θαμμένη κάτω από τη γη.  Μια νάρκη που - όταν η “τελευταία νοικοκυρά”, όπως  θα πει αργότερα  ο Λένιν, - θα μπεί στη διακυβέρνηση του κράτους.  Για τον Μπερκ δεν υπάρχουν δικαιώματα άλλα από αυτά της άρχουσας τάξης των πραγμάτων. Καταδικάζει τη Γαλλική Επανάσταση  γιατί είναι ένα λαϊκό ξεσήκωμα που κανείς δεν μπορεί να ελέγξει την κατάληξή του. Όπως δε έλεγε και ο Ρουσσώ  «από τη στιγμή που κινούνται οι τεράστιες μάζες, ποιος μπορεί να συγκρατήσει τη δόνηση, πολύ δε περισσότερο να προβλέψει τις  συνέπειες». Αλλά ο Μπερκ συνεχίζει το κατηγορητήριο λέγοντας, πως η Γαλλική επανάσταση βάζει στόχους μη γενικά υλοποιήσιμους· ήτοι  Ισότητα, Δικαιοσύνη, Αδελφοσύνη. «Αυτοί οι στόχοι –διατυπώνει- για τον άνθρωπο είναι ενάντια στη φύση του».

 Ο Μπερκ λοιπόν αντιπροσωπεύει τον εκφραστή, που θεωρεί ότι εφικτές είναι μόνο οι μεταρρυθμίσεις τις οποίες  αντέχει ο κεφαλαιοκρατικός μηχανισμός. Εν κατακλείδει,  ο Μπερκ παρουσιάζεται σαν  ένας σύγχρονος υποστηρικτής της βίας της άρχουσας  τάξης και αρνητής της λαϊκής ανατροπής της.

«Ποιάς λαϊκής ανατροπής; - θα μας έλεγε ο Καστοριάδης - όταν  τις περισσότερες φορές το μόνο που παρατηρούμε, είναι μια ατομική (αυτονόητη) αντίδραση των καταπιεζομένων ατόμων, των καταπιεζομένων στρωμάτων, που δεν θέτουν ως σκοπό  τους, την συλλογική αλλαγή της κοινωνικής θέσμισης.  Συνήθως  ο στόχος των ξεσηκωμένων δούλων, ήταν η αλλαγή των θέσεων και των  ρόλων μέσα στο ίδιο το σύστημα».

Όταν οι Λένιν και  Τρότσκυ μιλούσαν για τη δικτατορία της πλήρους ανατροπής από το προλεταριάτο, διατείνονταν ότι «η σοσιαλιστική μεταμόρφωση είναι ένα πράγμα για το οποίο το επαναστατικό  κόμμα έχει τη συνταγή πανέτοιμη στην τσέπη του». Τότε η  Ρόζα, αυτή η Ρόζα Λούξεμπουργκ  κουνούσε το κεφάλι της με σκεπτικισμό, γράφοντας πως: «Η πρακτική πραγματοποίηση του σοσιαλισμού ως οικονομικού, κοινωνικού και νομικού συστήματος, είναι μακριά από το να αποτελεί  ένα σύνολο από έτοιμες συνταγές. Είναι μια υπόθεση  που βρίσκεται ολότελα στην ομίχλη του μέλλοντος». Και δεν είχε άδικο.

 

*Μοντεσκιέ (1699-1755): Γάλλος φιλόσοφος φιλελεύθερος πολιτικός, συγγραφέας 

** Λυδία λίθος: πέτρα σκληρή επάνω στην οποία ελεγχόταν  ο βαθμός καθαρότητας του χρυσού.

***Χιούμ  (1711-1766): Βρετανός φιλόσοφος από τους κύριους εκπρόσωπους του εμπειρισμού.

 

Βοηθήματα.

1) Γιώργος  Ρούσης : ‘’Το Κράτος’’ Εκδ. Γκοβόστης

2) Κορνήλιος. Καστοριάδης: ‘’Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για εμάς σήμερα’’ Εκδ. Ύψιλον. 1999.

3) Ρόζα Λούξεμπουργκ: ‘’Ρωσική Επανάσταση’’Εκδ Ύψιλον  1980

4) Παναγιώτης Κονδύλης: ‘’Ευρωπαικός Διαφωτισμός. ‘’ εκδ. Θεμέλιο

5) ’Νέα Εστία  1989: “Αφιέρωμα στη Γαλλική Επανάσταση”           

 

Προτεινόμενο Video

Επισκέπτες σε σύνδεση

Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 510 επισκέπτες και κανένα μέλος